Mamlaka ya Maadili, Mfumo Dume, na Teolojia ya Udhibiti

Ukosoaji wa Kifalsafa wa Kuthubutu kwa Kidini: Mtazamo wa Mtheisti Asiyedai Uhakika

Dhana kwamba waumini wa dini wanamiliki mamlaka ya kimaadili juu ya wasiokuwa waumini si dai la kimaadili bali ni dai la kisiasa. Halijajengwa juu ya ushahidi, mshikamano wa kimantiki, wala uhalali wa kimaadili unaokubalika kwa wote, bali juu ya uhakika wa kimfumo uliotangazwa na taasisi uhakika ambao hauwezi kuthibitishwa kwa njia za kielimu, kisaikolojia, wala kifalsafa.

Kama mtheisti asiyejitwalia uhakika wa maarifa ya kimetafizikia, ninaamini kuwepo kwa Mungu lakini nakataa vikali wazo kwamba imani hiyo inampa mtu haki ya kutawala, kudhibiti, au kuamulia maisha ya kimaadili ya wengine. Imani haimpi mtu leseni ya kutawala dhamiri za watu wengine. Mara tu imani inapodai mamlaka hayo, huacha kuwa imani na kubadilika kuwa itikadi ya nguvu.

1. Kiburi cha Kimaepistemolojia na Kuporomoka kwa Uhakika wa Maadili

Hakuna dini hata moja iliyo na ufikiaji wa kithibitisho wa maisha baada ya kifo. Kifo ni mpaka wa mwisho wa maarifa ya binadamu. Uzoefu wa karibu na kifo (near-death experiences), licha ya kuwa na uzito wa kihisia na kisaikolojia, hauwezi kuhimili uchunguzi wa kimaepistemolojia: unatofautiana kitamaduni, unapingana kimaelezo, na unaweza kufafanuliwa kwa misingi ya kinyurolojia.

William James alionya mapema kwamba uzito wa uzoefu wa kidini hauwezi kuchanganywa na ukweli wa kimetafizikia. Kwa mtazamo wa Kant, maadili yanayojengwa juu ya hofu ya adhabu ya kimungu au tamaa ya thawabu ya mbinguni ni maadili ya utegemezi wa nje (heteronomy), si maadili ya ukomavu wa kimaadili. Tabia njema inayotegemea uangalizi wa adhabu si fadhila; ni utiifu.

Hata hivyo, taasisi za kidini huendesha mifumo ya kimaadili kana kwamba uhakika wa kimetafizikia tayari umethibitishwa. Huu si ushahidi wa imani ni matumizi mabaya ya mamlaka ya maarifa.

2. Dini kama Teknolojia ya Kudhibiti Hofu: Ushahidi wa Kisaikolojia

Nadharia ya Terror Management (Greenberg, Pyszczynski na Solomon) inaonyesha kuwa binadamu huimarisha imani zao kwa nguvu zaidi wanapokabiliwa na hofu ya kifo. Katika muktadha huu, dini hufanya kazi kama teknolojia ya kisaikolojia ya kudhibiti hofu ya kutokuwepo, machafuko, na kutokuwa na uhakika wa maisha, kwa kutoa ahadi ya maana ya mwisho na uendelevu wa kimaadili.

Hii inaeleza kwa nini:

• Upinzani wa mawazo hutokeza hasira kali isiyo na uwiano

• Maadili magumu huimarishwa wakati wa misukosuko ya kijamii

• Tofauti za kimaisha hubadilishwa kuwa makosa ya kimaadili

Nadharia ya moral disengagement ya Albert Bandura inaonyesha jinsi watu wanavyohalalisha madhara wanapoyatenda kwa jina la mamlaka ya juu. Huruma husukumwa pembeni, na utiifu kwa mamlaka huchukua nafasi ya dhamiri.

Majaribio ya Stanley Milgram yanabaki kuwa onyo lisilopingika: watu wa kawaida hawadhuru kwa sababu ni waovu, bali kwa sababu wameidhinishwa kufanya hivyo.

Dini haikuumba udhaifu huu wa kisaikolojia lakini imejifunza kuutumia.

3. Unafiki wa Kidini kama Tatizo la Kimuundo

Unafiki wa kidini mara nyingi huwasilishwa kama dosari ya mtu binafsi. Huu ni uwongo unaorahisisha tatizo.

Nadharia ya cognitive dissonance ya Leon Festinger inaeleza kwa nini mifumo ya imani iliyo ngumu na isiyonyumbulika huzaa utekelezaji wa kuchagua, tafsiri za kubahatisha, na uhalalishaji wa kimantiki usio thabiti. Imani inapokinzana na uhalisia wa saikolojia ya binadamu, waumini hubadili tafsiri badala ya kuhoji mfumo wenyewe.

Hivyo:

• Wachache wa kijinsia hulaumiwa kwa sifa walizozaliwa nazo

• Mila zilizorithiwa hupitishwa bila kuchunguzwa

• Madhara huvumiliwa mradi tu yanadumisha mpangilio wa mamlaka

Kigezo si maadili. Kigezo ni ulinganifu na mfumo.

4. Kumuwekea Mungu Jinsia: Kosha la Kimsingi la Teolojia

Kwa nini Mungu ni wa kiume?

Swali hili linafichua udanganyifu wa msingi wa dini zilizoasisiwa. Kiumbe cha kimetafizikia kisicho na mipaka hakiwezi kufungwa na jinsia, ambayo ni zao la biolojia, jamii, na mageuzi ya kimaumbile. Kumpa Mungu jinsia ya kiume si ufunuo wa kiungu ni makadirio ya kibinadamu.

Wanafalsafa wa kike kama Simone de Beauvoir na Luce Irigaray walibainisha wazi kuwa hatua hii ni ya kisiasa kuliko ya kitheolojia: Mungu anapowasilishwa kama wa kiume, mamlaka ya wanaume hupewa hadhi ya kimungu. Mfumo dume haukuingizwa baadaye katika dini; uliwekwa ndani ya muundo wake wa kimsingi.

Kwa mujibu wa Foucault, mamlaka hudumishwa kwa kujionesha kama ya asili, isiyopingika, na takatifu. Mungu mwenye jinsia hugeuza mpangilio wa kijamii kuwa mpangilio wa kozmiki. Upinzani hugeuzwa kuwa uzushi, na utiifu kuwa fadhila.

5. Mfumo Dume kama Uhandisi wa Kijamii wa Kidini

Ushahidi wa kianthropolojia unaonyesha kuwa dini zilizopangwa ziliibuka sambamba na umiliki wa mali, urithi wa kizazi, na udhibiti wa uzazi. Miili ya wanawake ikawa vyanzo vya hofu kwa sababu ilihatarisha uhakika wa wanaume kuhusu ukoo, urithi, na mamlaka.

Kwa hivyo, maadili ya kidini yakazingatia zaidi:

• Udhibiti wa ngono

• Uangalizi wa uzazi

• Utiifu wa ngazi ya juu

Ndiyo maana masuala ya ngono yanatawala mijadala ya kidini, huku huruma, haki, na kupunguza madhara yakitumika kwa kuchagua.

Dini haikuakisi tu mfumo dume iliuimarisha na kuhalalisha.

6. Mwelekeo wa Kijinsia, Hiari, na Uongo wa Kimaadili

Hakuna mjadala wa kitaaluma unaobishania iwapo mwelekeo wa kijinsia ni uchaguzi wa hiari. Saikolojia ya kisasa inautambua kama mwingiliano tata wa biolojia, maendeleo ya kisaikolojia, na mazingira ya kijamii.

Kulaumu mwelekeo wa kijinsia huku ukihalalisha mazoea yaliyochaguliwa kwa hiari kwa sababu ni ya kitamaduni ni udanganyifu wa kimaadili. Inadhihirisha wazi kuwa lengo la maadili ya kidini si kupunguza madhara, bali kulinda mpangilio wa kijamii uliopo.

Maadili yanapothamini ulinganifu kuliko ustawi wa binadamu, yameshindwa.

7. Ukosoaji Maalum wa Teolojia na Fiqhi ya Kiislamu

Mamlaka ya maadili katika Uislamu hutegemea kwa kiasi kikubwa fiqhi tafsiri za kisheria zilizoibuka katika jamii za kihistoria zilizojaa mfumo dume. Licha ya kudai kuwa za kimungu, tafsiri hizi ni za kibinadamu kwa asili: zimefungwa na wakati, siasa, na mamlaka ya wanaume.

Mifano ni pamoja na:

• Maadili ya ngono yasiyo na usawa wa kijinsia

• Kuhalalisha ndoa za ukoo huku kulaaniwa ushoga

• Kuweka mamlaka ya tafsiri mikononi mwa wanazuoni wa kiume

Kimaadili, hili ni kutokuwiana. Kisaikolojia, ni hoja ya kulinda utambulisho. Kiteolojia, ni kuchanganya Mungu na mila.

Mungu anayehitaji walinzi wa mfumo dume ili azungumze kwa niaba yake si Mungu asiye na mipaka ni taasisi.

8. Falsafa ya Kupinga Ukasisi: Imani Bila Ukiritimba

Nietzsche alionya kuwa maadili ya kidini mara nyingi huvaa sura ya haki ilhali chanzo chake ni hofu na chuki iliyofichwa. Ingawa alikithirisha, uchambuzi wake wa mamlaka bado una nguvu: taasisi zinazodai mamlaka ya kimungu hupinga uchunguzi kwa sababu uchunguzi unatishia udhibiti.

Kupinga ukasisi si kupinga imani. Ni kupinga ukiritimba.

Utheisti wa kutojidai uhakika unahitaji:

• Unyenyekevu wa maarifa

• Upluralisti wa kimaadili

• Uhalisia wa kisaikolojia

• Uwajibikaji bila vitisho

Mungu anayestahili kuaminiwa hahitaji uonevu ili kuheshimiwa.

Hitimisho: Mwisho wa Ukiritimba wa Maadili

Hakuna mfumo wa imani unaomiliki haki ya kimaadili ya kutawala wengine kwa misingi ya metafizikia isiyothibitishwa, ishara za mfumo dume, au utiifu unaochochewa na hofu.

Ikiwa maadili yako yanahitaji udhibiti ili yasimame, hayakuwa maadili kamwe.
Ikiwa Mungu wako anahitaji kulazimishwa, Mungu wako ni mdogo mno.
Na ikiwa imani yako haiwezi kuvumilia uchunguzi, si takatifu ni dhaifu.

Mamlaka ya maadili hayarithiwi kutoka mbinguni.
Hujengwa hapa duniani.